An rataye Saddam ne alhali shari’ar da ake masa kan batun Anfal, wato kisan kiyashin da gwamnatinsa ta yi wa dubun-dubatan Kurdawan kasar a 1988, ba a riga da an gama ta ba. Baya ga hakan, akwai kuma wasu batutuwan wuce gona da irin Saddam din da ba a ma yi maganarsu ba irin su kisan kiyashin da ya yi wa al’ummar kasar a 1991, ga kuma batun azabtarwa da kisan gillan da aka yi a gidajen yarinsa irin su Abu Ghuraib da sauransu. Baya ga hakan kuma ga batun harin da ya kai wa kasashen Iran da Kuwaiti, shi ma dai ba a yi maganarsa ba duk kuwa da kiran da kasashen biyu suka yi na a yi nazarin batun, alhali da a ce an yi magana kansu, musamman yakin shekaru takwas da ya kallafa wa Iran da abubuwa da dama da suka shiga duhu sun fito fili.

Tambayar da take tasowa dai ita ce, wai shin me ya sa aka gaggauta rataye Saddam ne duk kuwa da cewa ba a tabo ko da kashi guda cikin dari na munanan ayyukan da ya aikata ba? Da dama daga cikin masana sun yi amanna da cewa daya daga cikin dalilan gaggauta rataye Saddam shi ne hana bayyanar da irin alaka da taimakon da gwamnatocin kasashen yammaci musamman Amurka suka ba wa Saddam a lokacin mulkinsa musamman kan yakin da ya kallafa wa Jamhuriyar Musulunci ta Iran. Masana da marubuta sun yi rubuce-rubuce masu yawan gaske kan wannan batu, daga cikin har da fitaccen  marubucin nan dan kasar Ingila Robert Fisk. A cikin wata makala da ya rubuta a jaridar Independent ta kasar ya yi ishara da ganawar da manyan jami’an Amurka suka ta yi da Saddam kafin fara wannan yaki a shekarar 1980 inda Amurkawan suka ba shi taimakon makamai masu guba sannan kuma sun san zai yi amfani da su a kan al'ummar Iran. Marubucin ya ci gaba da cewa: “Rataye Saddam ya zamanto kariya ga sirrukan Amurka. Irin taimako da goyon baya na boye da ya saba wa tunani da Amurka da Ingila suka jima suna ba wa Saddam lamari ne da shugaban Amurka da prime ministan Birtaniyya ba sa so ya fito fili”.

Don haka, sabanin abin da jami’an Amurkan suke nunawa, babu kokwanto suna da hannu cikin gaggauta rataye Saddam da aka yi. A hirar da tashar talabijin din CNN ta yi da mai ba da shawara wa tsohon shugaban Amurkan Jimmy Carter kan harkokin tsaro Zbigniew Brzezinski ya bayyana cewar: “Har zuwa ‘yan awoyi kafin rataye shi, Saddam ya kasance a hannun Amurkawa ne, hakan yana nuni da cewa Amurka ita ce ummul aba’isin din rataye Saddam. Ita ma jaridar Humanity ta kasar Faransa ta yi ishara da cewa: “A hakikanin gaskiya tsoron da Amurka da kawayenta suke da shi kan bayyanar da irin hannun da suke da shi cikin danyen aikin Saddam, shi ne dalilin gaggauta rataye Saddam don kada asirinsu ya tonu”. Jaridar tana ganin Amurka da gwamnatocin kasashen Turai suna da alhakin kera makamai masu guba da amfani da su da Saddam ya yi. Shi ya sa ma jaridar ta ci gaba da cewa: “Saddam ya tafi tare da batutuwa masu yawan gaske tare da shi”. Hakan dai shi ne gaskiyar lamarin, saboda ci gaba da shari’a wa Saddam tamkar shari’a ce ga wadannan kasashe sakamakon irin hannun da suke da shi wajen ayyukan da ya aikata.

Baya ga ‘yan koke-koken da aka dinga yi kan yadda aka gudanar da shari’ar musamman yadda ba a tsaya an gabatar da dukkanin koke-koke da ta’addancin da Saddam din ya aikata a gaban kotun ba, rataye Saddam har ila yau ya fuskanci mayar da martani daban-daban. Wadannan mayar da martani sun hada da masu nuna farin cikinsu kan zartar da hukumcin, wato al’ummomin da Saddam ya cutar a kasashen Iraki, Iran da Kuwait da sauransu da kuma wasu ‘yan tsiraru da suka nuna fushinsu da suka hada da ‘yan jam’iyyar Ba’ath ta Iraki da sauran larabawa da suka rufe ido kan gaskiya. Sai dai a hakikanin gaskiya babu wani mutum mai hankali da zai rufe ido kan irin zaluncin da Saddam ya aikata a lokacin mulkinsa. Wasu kuma gani suke rataye Saddam din a irin wannan yanayi da kasar ke ciki na rashin tsaro da rikice-rikice lamari ne da bai dace ba, suna ganin dacewa ya yi a hakura har lokacin da al’amurra suka daidaita.

Ala kulli hal, dukkan hakan ra’ayi ne da kowa ke da hakkin rike nasa, to amma abin bakin cikin shi ne yadda wasu daga cikin kasashen Larabawa da kafafen watsa labaransu, bugu da kari kan wasu daga cikin masana  da malaman addini suke kokarin amfani da batun rataye Saddam din wajen haifar da rikici da sabani tsakanin musulmi, wato mabiya tafarkin Shi'a da Sunna. Wadannan mutane suna kokarin nuna Saddam a matsayin mabiyin tafarkin Sunna wanda ‘yan Shi'a suka kashe shi don daukan fansa kansa kai ka ce kamar ‘yan Shi'a kawai Saddam ya kashe a lokacin mulkinsa, alhali sun san ba haka ba ne kai sun ma san cewa Saddam mutum ne da babu ruwansa da addini ballantana ma Sunna ko Shi'a, a wurinsa kowa ma nama ne. Babban misalin irin wadannan kafafen watsa labarai ita ce tashar talabijin ta Al-Jazeera ta kasar Katar wacce ta ba da dukkan karfinta wajenta wajen nuna Saddam a matsayin wani gwarzo wanda aka zalunce shi sakamakon rataye shi da aka yi. A daidai wannan lokacin tashar Al-Jazeeran ta yi ta gabatar da rahotanni da hirarraki da wasu mutane da suka nuna rashin adalcinsu a fili duk dai da nufin nuna cewa rataye Saddam daukan fansa ne da ‘yan Shi'a suka yi kan Saddam da ma ‘yan Sunnar Iraki kuma Jamhuriyar Musulunci ta Iran ita ce ummul aba’isin din hakan.

Haka nan wasu kasashen larabawan ma a fili sun nuna rashin jin dadinsu da rataye Saddam din da aka yi. Babban abin bakin cikin ma shi ne cewa da dama daga cikin wadannan kasashe sun fuskanci barazana da cutarwa daga Saddam din lokacin mulkinsa, wasu daga cikinsu ma sun koma ga Amurka ne don ta kare su daga barazanar Saddam, amma a yau kuma su ne suke nuna rashin jin dadi da rataye shi da aka yi. Mai yiyuwa ne wasu su yi mamakin wannan matsaya ta su, kamar yadda kuma mai yiyuwa ne wasu su rudu da hakan, to amma ga wanda ya san abin da ke gudana a yankin nan (Gabas ta tsakiya) ko da wasa ba zai rudu da wannan matsaya ta su ko kuma mamaki ba.

Da farko dai kowa ya san yadda wadannan kasashe na larabawa suke bin Amurka sau da kafa da kokarin biya mata bukatarta kowani iri ne kuwa. Abu na biyu kuma shi ne cewa kowa ya san babbar siyasar Amurka a yankin Gabas ta tsakiya a wannan lokaci shi ne haifar da rikici tsakanin mabiya tafarkin Shi'a da Sunna. A matsayin misali babban kokarin da Amurkan take yi a halin yanzu shi ne nunawa mabiya tafarkin Sunna cewa irin karfin da ‘yan Shi'a suke samu a wasu kasashe kamar su Iraki, Labanon da Bahrain (bayan shekara da shekaru na danne su da ake yi) a matsayin babbar barazana da hatsari ga ‘yan Sunna, suna masu tuhumar Iran da cewa duk ita ce take tsara hakan. To amma lamarin a fili yake cewa duk wata kasar da aka gudanar da tsarin demokradiyya kamar yadda ya dace babu makawa wadanda suka fi yawa su ne za su yi nasara, kamar yadda hakan ya ke faruwa a kasashen da mabiya tafarkin Sunna suka fi yawa, don haka mene ne ya kawo hannun Iran cikin hakan. Don haka ba abin mamaki ba ne idan aka ce wadannan kasashe suna kokarin biyan bukatar Amurkan ne a yankin ta hanyar irin wannan matsaya tasu ta kokarin nuna goyon baya ga bangare guda da rufe ido kan ayyukan ashshan da gwamnatin Saddam din ta aikata.

Ala kulli hal, Saddam dai ya tafi tambayar da take yawo ita ce ya ya kasar Irakin za ta kasance bayan rataye dan mulkin kama-karyan. A daidai lokacin da wasu suke ganin rataye Saddam mafari ne na ci gaba da karuwar rikice-rikice da rashin tsaro a kasar,  wasu kuma suna ganin cewa za a samu rikice-rikice nan da can amma na wani lokaci ne kawai, daga baya komai zai dawo daidai saboda kowa ya san Saddam azzalumi ne. Wannan dai ra’ayi ne to sai dai abin da babu kokwanto cikinsa shi ne cewa babban abin da zai magance matsalar da Irakin take ciki shi ne ficewar ‘yan mamaya daga kasar da kuma kawo karshen tsoma bakin da kasashen waje suke yi ga harkokin cikin gidan kasar da barin Irakawan su zaba wa kansu abin da ya dace da su. Hakan ne kawai zai magance matsalar da Irakin take fuskanta. Hakan nan kuma wani abin da zai tabbatar da zaman lafiya a kasar shi ne al’ummar musulmin kasar, Shi'a da Sunnarsu, su fahimci cewa Saddam dai ya tafi ba zai kuma dawo ba har abada, don haka su yi watsi da duk wani kokarin raba kansu don biyan bukatun wasu na daban.